Өнөөдөр Дэлхийн зэрлэг амьтан, ургамлын өдөр тохиож байна. Жил бүрийн гуравдугаар сарын 3-нд олон улс даяар эл өдрийг тэмдэглэдэг. Учир нь 2013 оны 12 дугаар сарын 20-нд болсон НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 68 дугаар чуулганаар энэ өдрийг Дэлхийн зэрлэг амьтан, ургамлын өдөр болгон албан ёсоор тунхагласан юм.  

Мөн гуравдугаар сарын 3-ны өдөр нь 1973 онд Вашингтон хотноо гарын үсэг зурж баталсан  “Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora” (CITES) буюу “Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц”-ын түүхэн өдөртэй давхцдгаараа онцгой ач холбогдолтой байсаар ирсэн. Уг конвенцыг нь зэрлэг амьтан, ургамлын олон улсын худалдаа тэдгээрийн оршин тогтнолд аюул учруулахгүй байхыг зорьдог олон улсын гэрээ гэж тодорхойлж болно.

НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн тогтоолоор “Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц”-н нарийн бичгийн дарга нарын газрыг энэхүү өдрийг дэлхий даяар тэмдэглэн өнгөрүүлэх үйл ажиллагааг зохицуулах, удирдан чиглүүлэх байгууллагаар томилсон байдаг. Тиймээс өнөөдөр НҮБ-ын Дэлхийн зэрлэг амьтан, ургамлын өдөр нь байгаль, ан амьтныг хамгаалахад зориулсан дэлхийн хэмжээний жил тутмын томоохон арга хэмжээ болоод байна.

Байгаль хамгааллын үйл ажиллагааг дэмжих, уриалах өдөр

Товчхон хэлбэл энэ өдөр нь дэлхий дээр амьдарч, аж төрж буй оюун ухаант хүн бүрд хамааралтай юм. Хүн төрөлхтний өдөр тутмын хэрэгцээ зэрлэг амьтан, ургамал болон биологийн олон янз байдалд тулгуурласан нөөц баялагт түшиглэж явдаг. 

Хүмүүс хүнс, түлш, эм, эмийн ургамал, орон байр, хувцас гээд бүх зүйлийг байгалиас олж авдаг. Зүй зохистой, ухаалаг, ёс зүйтэй хүмүүс байдаг ч хайр гамгүй хэрэглэгчид тэднээс дутахгүй олон.

Гэхдээ байгалиас бидэнд өгч буй үр өгөөж, шавхагдах нөөцийг ирээдүй хойч үедээ өвлүүлэн үлдээхийн тулд хүмүүс хамтран ажиллаж, экосистемийг эрүүл, тогтвортой байлгах, ургамал амьтдын зүйлийг хамгаалах чиглэлээр хүчин чармайлт гаргасаар байна. Тиймээс энэ өдөр бол зэрлэг ан амьтан, ургамлыг алдаршуулан тэмдэглэхийн зэрэгцээ дэлхий даяар хэрэгжиж буй байгаль хамгааллын чухал үйл ажиллагааг дэмжих уриалга билээ.

“Эмийн болон анхилуун ургамал: эрүүл мэнд, үнэт өв, амьдралын эх үүсвэрийг хамгаалах”

Энэ онд Дэлхийн зэрлэг амьтан, ургамлын өдрийг “Эмийн болон анхилуун ургамлууд: эрүүл мэнд, үнэт өв, амьдралын эх үүсвэрийг хамгаалах” уриа дор тэмдэглэж байна. Ингэснээр хүний эрүүл мэнд болон экологийн тэнцвэрт байдалд чухал ач холбогдолтой эмийн ургамлууд, анхилуун буюу үнэрийг нь ашигладаг ургамлын өнөөгийн нөхцөл байдлыг харуулах, хэлэлцэх, хамгаалах, судлах зэргээр цаашид хэрхэн анхаарал хандуулах тухай олон улсад хэлэлцэж байна. Ингэснээр уугуул, орон нутгийн иргэд, Засгийн газрууд, байгаль хамгаалах түншүүд өнөө цагт тулгарч буй сорилтуудыг олж харж, авч үзэж, эдгээр ургамлыг хамгаалж, тогтвортой ашиглахад хамтран ажиллах шаардлагатай гэдгийг тодорхойлно гэж зохион байгуулагчид үзэж байна.

Дэлхий даяар хүмүүс америкийн хүн орхоодой /panax quinquefolius/, нардостахис /nardostachys grandiflora/, Aquilaria species, Gonystylus species, Gyrinops species зэрэг ургамлыг өвчин эмгэгийг эмчлэх, урьдчилан сэргийлэхэд ашиглаж байна. Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас эдгээр ургамлын ач холбогдлыг онцолсон бөгөөд ялангуяа хөгжиж буй орнуудад хүн амын 70–95 хувь нь эрүүл мэндийн анхны тусламждаа уламжлалт анагаах ухаанд түшиглэдэг гэжээ. Эмийн болон анхилуун ургамал нь олон эрүүл мэндийн системийн үндэс суурь болж, орчин үеийн эмийн үйлдвэрлэлд ч чухал хэвээр байгаа бөгөөд синтетик химийн хөгжил дэвшлээс үл хамааран олон эмийн идэвхтэй нэгдлүүд шууд болон шууд бусаар байгалийн эх үүсвэрээс гарган авдаг.

Тухайн ургамлууд нь эмийн зориулалттай ашиглалтаас гадна гоо сайхан, хүнс, тансаг хэрэглээний салбаруудад хувь нэмэр оруулж байна. Эдгээр ургамлаас гаргаж авсан генетик нөөц, уламжлалт мэдлэгийг хөдөө аж ахуй, анагаах ухаан, байгаль хамгаалал зэрэг олон салбарт ашиглаж ирсэн.

Мөн “Куньмин-Монтреалын Дэлхийн Биологийн олон янз байдлын хүрээ” баримт бичигт эдгээрээс үүссэн ашиг тусыг шударга хуваарилах нь хамгаалалтыг дэмжих, зэрлэг амьтдыг тогтвортой ашиглах урамшуулал болох чухал хэрэгсэл хэмээн тодорхойлсон байдаг.

Экосистемийг дэмжигч

Эмийн болон анхилуун ургамлууд нь экосистемийг дэмжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Тодруулбал, хөрсний тогтвортой байдлыг хангах, биологийн олон янз байдлыг дэмжих, зөгий, эрээн далт гэх мэт жижиг шувуу зэрэг тоос цуглуулагч амьтдад таатай экосистемийг бэхжүүлдэг. Гэвч эдгээр ургамлын үнэ цэнтэй зүйлс нь орчны сүйтгэл, сүйрэл, хэт их хураалт, хууль бус худалдааны улмаас ихээхэн аюулд өртөж байгаа тул хамгаалалт нь дэлхий нийтийн тэргүүлэх ач холбогдолтой зорилт болж байна.

Таван хүн тутмын нэг нь хоол хүнс, орлогоо зэрлэг ургамлаас олдог

Дэлхий даяар ойролцоогоор 50-70 мянган төрлийн эмийн болон анхилуун ургамал хураан авч ашигладаг бөгөөд үүнээс ойролцоогоор 1500 нь “Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц”-д багтсан, 800 гаруй нь тухайн баримт бичгийн хоёрдугаар хавсралтад бүртгэгдсэн байна.

Эдгээр ургамлын тариалалт, хураалтын арга барил нь дэлхийн олон өрхөд амьдралын чухал эх үүсвэр болдог бөгөөд таван хүн тутмын нэг нь хоол хүнс, орлогоо зэрлэг ургамал, мөөг, далайн гаралтай ургамлаас хангадаг.

Алслагдсан бүс нутагт амьдардаг нэн ядуусын амьдралын олон янз байдлыг нэмэгдүүлэх, орон нутгийн эдийн засгийн чухал хүчин зүйл болдог. Тэгэхээр орон нутгийн иргэдэд эдгээр ашиг тусыг шударгаар хуваарилах нь чухал. Жишээ нь, Хятад уламжлалт анагаах ухаанаас дэлхий нийтэд орж буй орлого нь 2012 онд 83 тэрбум ам.доллар байсан. 2009 онд Өмнөд Солонгост уламжлалт анагаах ухааны салбарын жил тутмын зардал 7.4 тэрбум ам.доллар, АНУ-д байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүнд хувийн зарцуулалт 2008 онд 14.8 тэрбум ам.доллар байсан. Европын зах зээлд ургамлын нэмэлт болон ургамлын эмийн жилийн нийт үнэ ойролцоогоор 7.4 тэрбум ам.доллар гэж тооцогдож байна.

Дэлхийн эмийн болон анхилуун ургамлын 20 гаруй хувь нь устах аюулд өртсөн

Эмийн болон анхилуун ургамлын хамгаалалт, тогтвортой худалдаа нь Куньмин-Монтреалын Дэлхийн Биологийн олон янз байдлын хүрээ (KMGBF)-ийн хэд хэдэн зорилтыг шууд дэмждэг. Тухайлбал

Зорилт 5: Зэрлэг ургамлыг тогтвортой ашиглах, хураах, худалдах.

Зорилт 10: Биологийн олон янз байдлыг дэмжих экосистемийг удирдан зохион байгуулах, сэргээх.

Зорилт 9: Уламжлалт мэдлэг, тогтвортой практикийг хүлээн зөвшөөрөх замаар уугуул иргэд, орон нутгийн иргэдийн хамгаалал дахь үүргийг онцлох.

Харин дэлхий даяар эмийн болон анхилуун ургамлын 20 гаруй хувь нь устах аюулд өртсөн гэж Дэлхийн байгаль хамгаалах холбооны “Улаан данс”-нд тэмдэглэгдсэн бөгөөд гол шалтгаан нь хэт хураалт, орчны сүйрэл, уур амьсгалын өөрчлөлт, зохицуулалтгүй эсвэл хууль бус олон улсын худалдаа юм. Эдгээр үнэт ургамлын нөөцийг байгальд амьд сэрүүн хадгалах, тогтвортой ашиглахын тулд иргэдэд мэдлэг өгөх, зохицуулалтыг чангатгах, хураалт болон худалдааг тогтвортой явуулах зайлшгүй шаардлагатай байгаа юм.

Эх сурвалж: wildlifeday.org